Peenɛɛ

Pɩlɩɩna Wikipediya
Peenɛɛ
Dahʋma
Benin-CIA WFB Map.png
Peenɛɛ tɛlɛŋa
Flag of Benin.svg
Peenɛɛ Kɩɖaʋ kɩdɛɛka
Coat of arms of Benin.jpg
Peenɛɛ Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ
Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: fransɩɩ
Tɛtʋ sɔsɔtʋ: Porto Novo (politique), Cotonou (commerciale)
Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: .
Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: Ɖajaa Yayi Boni
Ɛjaɖɛ walanzɩ: 114,763 km²
Samaɣ ñʋʋ: 10,879,829 (2015)
Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: . km²
Internet nimaɣ: .

Peenɛɛ ɛjaɖɛ kɛ payawaɣ ɖooo se Ɖahʊma nɛ kɩkɛ Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɖɩwalanzɩ kpayɩ taa lɛ, pɩmaɣna ɛzɩ 114 763 km2 nɛ ɖɩ-ɖalakɩŋ wɛ ɛzɩ kilomɛtana 670 yɔ. Pɩnaɣ 2013 taa lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa kaawɛ ɛzɩ 10 008 749 yɔ. Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Peenɛɛ sɩ kamaɣ nɛ Togo tɛtʊ, wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ pɩsɩna Nigeria, nɛ hayi kɩŋ lɛ, Nigerɩ nɛ [[Purkina Fasoo]. Peenɛɛ wɛ kɩ-tɩ yɔɔ kpaagba wɛʊ kɛ kɩyɛna fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1960 nɛ payawaɣ-kʊ pɩtɛ alɩwaatʊ se Ɖahʊma.

Kɩmʊwaɣ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ mbʊ lɛ, Fransi sɔsɔ weyi payaɣa-ɩ se Louis Jacquinot yɔ, ɛnʊ ɖʊsɩna kewiyaɣ kɛ Ɖahʊma nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ ɖa-caa Hubert Maga se ɛnʊ yɔ peeɖe tɛtʊ ñʊʊtʊ. Pɩlabɩ pɩnzɩ hiu nɛ naalɛ lɛ, Mathieu Kérékou mʊ kewiyaɣ kpelaɣ nɛ pɩnaɣ 1975 lɛ ɛlɛɣzɩ Ɖahʊma nɛ payaɣ se Peenɛɛ. Eɖiyaɣ ɛ-ɛjaɖɛ ɛzɩ marxisme-léninisme paɣtʊ pɔzʊ yɔ kɛ kpaɣ pɩnaɣ 1974. Ɛlɛ pɩkɔma ɛzɩ pɩnzɩ kagbanzi wayɩ lɛ Peenɛɛ ɛjaɖɛ sʊʊ kʊñɔŋ sɔsɔʊ nakʊyʊ taa nɛ pɩnaɣ 1990 lɛ, kɩlɛɛzɩ komina paɣtʊ tɩŋga. Pɔtɔ caca lɛ pawa Mathieu Kérékou nɛ ɛkʊyɩ kpelaɣ yɔɔ ɖɔɖɔ ɛzɩ pipɔzɩɣ yɔ. Pɩnaɣ 1996 paɖaɣnɩ tɔʊ caca lɛ, samaɣ lɩzɩ Mathieu Kérékou se ɛɖaɣnɩ kɛʊ Peenɛɛ ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ. Wayɩ mbʊpʊnɛ pɩ-taa lɛ ɛtatasɩ kɩñazɩɣ tɔm nɛ ɖoŋ tɔm ɖɩɩnaʊ pɩkɔɔ pɩtalɩ 2006 pɩnaɣ taa.

Porto-Novo kɛŋna tɛtʊ sɔsɔtʊ ɛlɛ, Cotonou kɔyɔ tɔsʊʊ nɛ ɛsɩnda wobu tɛtʊ sɔsɔtʊ kpem. Fransɩ kɛ pɔyɔɔdɩɣ Peenɛɛ ɛjaɖɛ taa nɛ liidiye nɖɩ pɔtɔkɩ yɔ ɖɩɖɩ lɛ fraŋseefa. Yayi Boni kɔyɔ Peenɛɛ ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ kɩfalʊ. Ɛnʊ wabina Mathieu Kérékou kɛ caca ŋgʊ paatɔ lakɩŋ fenaɣ hiu nɛ nakʊ pɩnaɣ 2006 yɔ; pɩwayɩ lakɩŋ fenaɣ hiu nɛ kʊɖʊmʊ pɩnaɣ 2011 ɖɔɖɔ lɛ, patasɩ-ɩ lɩzɩʊ se ɛtasɩ ɛjaɖɛ ɖɔkɩɣ kɛ pɩnzɩ kagbanzɩ mbilim. Ɛzɩ paɣtʊ pɔzɩɣ yɔ, Yayi Boni kaɣ kʊyʊʊ kpelaɣ yɔɔ ɖiu ɖiu kɛ pɩnaɣ 2016 nɛ ɛkazɩ kpeelaɣ kɛ lɛlʊ mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ, peeɖɛ ñʊʊdʊ ɛɛɖɛʊ pɩnzɩ hiu kɛ kewiyaɣ yɔɔ lɩŋŋŋ. Kpaɣ ɖooo ɛzɩ Ɖahʊma pɩsɩʊ Peenɛɛ yɔ, Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa payɩ lɛ, Peenɛɛ ɛjaɖɛ wɩla kaɣlaa se temokarasii wɛ kɩ-ɛjaɖɛ taa.

Ɖenɖe kɩwɛɛ yɔ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Kɩ-kamasɩ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Kʊ-pʊŋ nɛ ki-piyasɩ pɛ-wɛtʊ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Feveku[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Mbʊ pʊcɔ-kʊ kpɛɛɛ pɩta yɔ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Kʊ-tɔm[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Samaɣ huuu[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Ɛzɩma pɩɩwɛ caanaʊ yɔ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Paribaawaa kewiyisi=[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Yurubawaa kewiyisi[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Ajaa Eveewaa kewiyisi[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Anasaayɩnaa ̃nazʊʊ-kʊ yɔ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Kɩpɩsɩʊ ɛjaɖɛ yɔ(1974-1990)[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Temokrasii calʊʊ lɩʊ yɔ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Yayi Boni ɖoŋ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Ɛzɩma peɖiyiɣ-kʊ yɔ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Tɔsʊʊ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Ɛzɩma pɔ̃nɔɔzʊʊ kɩ-tɛtʊ yɔ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Ɛyaa nɛ samaɣ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Samaɣ ̃nʊʊ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Kʋnʋmɩŋ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Ɛsɔ nʊmɔʊ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Sukuli labʊ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Televisiyɔɔaa nɛ raadiyonaa[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Spɔɔrɩ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Sɔnzɩ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Sɩʊkpelesi[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Takayɩsɩ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Minziiki[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Tɔɔnasɩ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Kasandʊ kɩyakɩŋ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Tɔnʊʊ taa alaafɩya[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Lɛɣtʊ ndʊ tɩ̃nɩnɩɣ kʊdɔmɩŋ lɩʊ tɔm yɔ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Tɔɔnaɣ kɩɩyakʊ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Kɩ-mayaɣ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Takayɩhayʊʊ tɛɛ tɔm nɛ tɩ-ɖɩnayɛ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

ɩcɔna ɖɔɖɔ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]

Takayɩsɩ lɛɛsɩ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]


Afrɩka
Afrika Hadɛ kiŋAlizeeriiAŋgoolaCaadɩCibuutiEgipitiEriitreeEtiyoopiiKaabɔɔKambiiKameruniKanaKapʊvɛɛrɩKeniyaKinee-EkwatoriyaaalɩKinee-KonakriiKinee-PɩsaʊKootidiivʊwarɩKoŋo KinsasaKɔngoo-PirazaaviiliLezotoLiiberiyaLiibiiMaaliiMadakasɩkarɩMalawiiMarɔkɩMoozambikiMoritaaniiNaajeeriyaNamibiNizɛɛrɩPeenɛɛPurkina FasooPɔcɩwaanaaSahara KañɩnbʊsaɣSantrafriSenegaalɩSiyeera –LeyɔnɩSoomaaliSudaanɩSuudanɩ HadɛSuwaaziilandɩSambiiSɩmbaabuweTanzaniiTogoTuniiziiUgandaa