Tɔɔla wondu

Pɩlɩɩna Wikipediya

Tɔɔla wondu kɛna wondu kuzusutu yaa tomnaɣ yɔ huzuu wondu. Pɩpɩzʋ pɩkɛ tokonaa yaa ɛzɩ pantalaŋ yaa cokodonaa mbɩ yɔ. Tɔɔla wondu ndʋ, tɩkɛna wondu cakɩna waa yaa ɛzɩ-ɩ payaɣʋ size wondu kuzusutu.


Wondu tɩsɩʋnana ɛyʋ yaa tomna kifeza tɔnʋʋ. Ɛyʋ suu wondu nɛ ɛlʋbɩna nikaɣ yaa ɛzɩ ehuzi e-tomnaɣ yɔɔ nɛ ɛn̄ɛlɩ yaa ewobina lone yaa hɛkʋ ŋgʋ kɩ-taa ɛsɔɔlaa se ewolo yɔ. Wondu kuzusutu ndʋ nakʋma yaa nantaŋgbala nɛ hulasɩ fɛyɩ na pɩ-taa.


Tɔɔla wondu kuzusutu tʋnɛ, sakɩyɛ taa palaba tʋ nɛ pɩzatʋ wondu ɛlɛ, pɩzatʋ wondu ndʋ palakɩna tʋʋ mbɩ yɔɔ yɔ, tikiɖe yaa tɩɖɩlɩyɛ ɖala siŋŋ. Pɩtɛkɛ sɔnɔ alɩwaatʋ taa pɩzatʋ. Pɩkɛ pɩzatʋ ndʋ tɩwɛ ɖoo lɔnda nimasi yaa nɩlɔŋ waa tɩyɛ yɔ.


Pɩtɛkɛ lɛlɛɛ tɛ kpaɖʋ taa nimasi, nimasi sɩnɛ sɩlɩwa pileɖa. Palɩzɩʋ yaa poluku wondu kuzusutu tʋnɛ nɛ pʋmʋʋna paa kpaɖʋ yaa wɛɛ wena lɛ. Wondu kusutu yaa tɔɔla wondu kuzusutu ndʋ palakaɣ nɛ posuu ɖoo lɔndaa yaa alɩwaatʋ ndʋ tɩɖɛwa yɔ tɩ-taa yɔ, pɩtɛkɛ ndʋ pɔɖɔɔna suu sɔnɔ alɩwaatʋ taa.


Ɖoo lɔndaa ɛyaa yaa ɛyaa pɛlɛɛm lʋlʋʋwaa paza wondu suu yaa tɔɔla tɔlʋʋ yaa suu pɩlaba pɩnzɩ 83 000 mbɩ yɔ yaa 170 000 kɛ mbɩ yɔ. Ɖoo caanaʋ taa ɛyaa pɛlɛɛm lʋlʋʋ waa mba payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size "Homo sapiens".