Pʊyʊ kɔtɩɩɩ (Atome)

Pɩlɩɩna Wikipediya

Payaɣ pʊyʊ kɔtɩɩɩ nɛ fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «atome». Mbʊ payaɣ se atoom yɔ, mbʊ kɩlɩna kɔzʊʊ. Paa wonuu ŋgʊ kɩ-taa wɛ atoom waa. Atoom lɛɛkʊ pɩzɩɣ kɩsɔzɩ lɛɛkʊ yɔɔ nɛ pɩkɛ wonuu nakʊyʊ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ nʊmɔʊ taa. Mba pɛkpɛlɩkɩ atoom waa ñɩnʊʊ nɛ pɛ-wɛtʊ sukuli siŋŋ yɔ, pɔtɔŋ se atoom waa taa wɛ pe, ɛlɛ, paanaɣ-yɛ. Ɛlɛ, nabɛyɛ ñɔtɔŋ se papɩzɩɣ pɛkɛtɩ atoom waa taa pe. Kpaɣ ɖooo caanaʊ alɩwaatʊ taa ɛyaa kɛwɛna maɣzɩm mbʊ. Ɖajaanaa panɛ, Leucippe nɛ ɛ-lɩmɖʊyʊ Démocrite pakaɖaa se ndʊ atoomwaa ñɩnɩyaa yɔɔdaa yɔ, tɩkɛ toovenum siŋŋ. Ɖajaa Leucippe nɛ ɛ-lɩmɖʊyʊ Démocrite pɛkɛ Krɛɛsɩ kɩbɩnʊʊ (Grèce antique) ɛjaɖɛ taa ñɩma. Pɛkɛ Fiilozɔfʊ waa sɔsaa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa. Ɖajaa weyi payaɣ se Kanada yɔ, ɛtɔlɩ filozofii sukuli sɔsɔʊ nakʊyʊ Ɛɛndɩ (Inde) ɛjaɖɛ taa. Sukuli ŋgʊ, kɩkɛ samaɣ ŋga payaɣ se Ɛɛnduu waa yɔ pɛ-tɛ filozofii sukuli. Payaɣ Ɛɛnduu waa tɛ filozofii sukuli sɔsɔʊ ŋgʊ se Vaisheshika. Puwiye nɖɩ patʊlɩ Ɛɛnduu waa mba po-sukuli sɔsɔʊ ŋgʊ yɔ, ɛyaa kʊyɩ kɩ-yɔɔ. Pɔtɔsɔɔlɩ se kɩwɛɛ. Pañɩnɩɣ se paɖɩɣ kɩ-nɔnɔsɩ yaa pɔyɔkɩ-kʊ. Ɛyaa kʊyɩ kɩ-yɔɔ mbʊ halɩ pɩkɔɔ pɩtalɩ kpaɖʊʊ hiu nɛ nakʊ ñɩŋgʊ ɖɩtɛnɖɛ taa. Ɛlɛ, kpaɖʊʊ hiu nɛ nakʊ ŋgʊ kɩ-wayɩ lɛ, ɛyaa tatasɩ kʊyʊʊ Ɛɛnduu waa tɛ filozofii sɔsɔʊ ŋgʊ kɩ-yɔɔ. Mbʊ yebina nɛ halɩ nɛ sɔnɔ tɔm ndʊ pɔyɔɔdʊʊ pɩlɩɩna atoom waa yɔɔ yɔ, tɩlɩna Ɛɛnduu waa tɛ filozofii sɔsɔʊ ŋgʊ kɩ-taa ñɩnɩyaa cɔlɔ. Piye wɛ atoom taa. Atoom yuŋ kilogram waa mɩnʊʊ yɔɔ lɛ, ɖi-piye yun kɛ nɩɩnʊwa nɛ nɩɩnaza nɛ nakʊ (99,9). Pɩwɩlɩɣ se atoom yuŋ tɩŋa lɩna ɖi-piye cɔlɔ. Mbʊ payaɣ se protɔɔ waa (protons) nɛ mbʊ payaɣ se neetrɔɔ waa (neutrons) yɔ, mba wɛna atom piye taa.